Tin tức

 

Series: The New Standards of Living | Bài 02: Future-proofing Design - Kỳ 1/2

Một ngôi nhà tốt không chỉ phù hợp với hôm nay. Future-proofing Design là cách thiết kế để không gian sống có thể thích ứng với những thay đổi của gia đình, công nghệ và khí hậu trong nhiều thập kỷ tới.

Ở bài đầu tiên của chuỗi The New Standards of Living, chúng ta đã nói về Healthspan: giá trị của một ngôi nhà nằm ở chỗ nó giúp người ở sống khỏe thêm được bao nhiêu năm, chứ không chỉ ở diện tích hay vị trí. Tiếp nối góc nhìn ấy, bài viết này sẽ đi sâu hơn để khám phá cách tư duy về sự thay đổi cần được đặt ra ngay từ khâu thiết kế, để ngôi nhà có thể thích ứng với những nhu cầu sống luôn vận động theo thời gian.

Một căn hộ được chọn khi hai người còn trẻ, ở tuổi 30. Mười năm sau, ngôi nhà có thêm tiếng cười của trẻ nhỏ và một góc làm việc tại nhà. Rồi đến một ngày, ông bà chuyển về sống cùng. Vẫn là ngôi nhà ấy, nhưng nhu cầu và nếp sống của gia đình đã đổi thay theo dấu chân của thời gian.

Tuy nhiên, cuộc sống không phải lúc nào cũng diễn ra theo đúng kế hoạch. Chính vì vậy, thay vì chỉ thiết kế cho những gì đã được hình dung trước, kiến trúc ngày càng chú trọng đến khả năng thích ứng của ngôi nhà trong dài hạn. Đây cũng là tinh thần của Future-proofing Design - tư duy thiết kế hướng đến tương lai, giúp công trình sẵn sàng đáp ứng những thay đổi trong quá trình sử dụng.

1. Thiết kế cho những điều chưa biết trước

Future-proofing Design là cách tính đến những nhu cầu chưa xuất hiện ngay khi còn đang thiết kế, thay vì chỉ làm vừa khít cho những thế hệ đầu tiên sinh sống trong căn hộ .

Khi xây hoặc sửa nhà, chúng ta thường tính toán cho những nhu cầu đã thấy rõ trước mắt: một căn phòng cho em bé sắp chào đời, chỗ đỗ cho chiếc ô tô dự định mua hay một góc làm việc khi chuyển sang làm việc tại nhà. Nhưng những yếu tố quyết định giá trị lâu dài của ngôi nhà đôi khi lại nằm ở những điều chưa thể dự đoán.

Một không gian được thiết kế đủ linh hoạt có thể giúp gia đình tiếp tục sinh sống tại nơi mình đã gắn bó, gần hàng xóm, trường học và những tiện ích quen thuộc, thay vì phải chuyển đi chỉ vì nhu cầu sống thay đổi. Để làm được điều đó, thiết kế cần tính đến nhiều khả năng khác nhau ngay từ đầu.

Những thay đổi ấy thường đến từ ba phía:

- Cấu trúc gia đình: Gia đình có thể đón thêm thành viên, con cái lớn lên và sống tự lập, hoặc cha mẹ bước vào tuổi cần được chăm sóc nhiều hơn. Mỗi giai đoạn lại đặt ra những yêu cầu khác nhau về số lượng phòng, cách bố trí không gian và mức độ riêng tư giữa các thành viên. 

- Công nghệ và phương thức làm việc: Sự phát triển của công nghệ và những thay đổi trong thói quen sinh hoạt đang đặt ra các yêu cầu mới về hạ tầng và công năng của ngôi nhà, từ không gian làm việc tại nhà, hệ thống thiết bị thông minh đến trạm sạc xe điện và giải pháp năng lượng mặt trời.

- Khí hậu: Những thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với khả năng thích ứng và tính bền vững của công trình. Đây cũng là khía cạnh cần được xem xét nghiêm túc ngay từ giai đoạn thiết kế, và sẽ được phân tích sâu hơn trong Kỳ 2 của chuỗi bài viết. 

Không ai có thể tiên tri để biết trước cuộc sống sẽ đổi thay thế nào trong ba mươi năm tới. Vì vậy, xu hướng của phát triển nhà ở hiện nay không còn là cố đoán đúng tương lai, mà là kiến tạo những ngôi nhà đủ linh hoạt để thích ứng với những đổi thay ấy.

2. Ngôi nhà không cần hoàn thiện ngay từ ngày đầu

Năm 2025, một nhóm tác giả công bố trên tạp chí khoa học Frontiers in Built Environment đề xuất nhìn ngôi nhà như một hệ thống mở, có thể thay đổi theo thời gian, thay vì một sản phẩm đóng gói hoàn chỉnh. Từ đó, họ đưa ra những góc nhìn để “thiết kế cho sự thay đổi”

Cách tiếp cận này thể hiện qua ba điều khá gần gũi: dễ sắp xếp lại, dễ chuyển đổi công năng và có khả năng thích ứng với môi trường, đặc biệt trong thời điểm ngày nay những thông tin về thay đổi khí hậu không còn là những điều xa lạ. Đôi khi, nó còn có nghĩa là chủ động để lại những phần có thể hoàn thiện sau, khi nhu cầu thực tế đã rõ ràng hơn.

Mô hình nhà ở phát triển dần của văn phòng kiến trúc Elemental tại Chile là một ví dụ. Thay vì xây dựng hoàn chỉnh mọi thứ ngay từ đầu, dự án cung cấp phần nhà ở cơ bản để cư dân có thể mở rộng theo điều kiện và nhu cầu của mình. Cách làm này cho thấy một ý tưởng đáng suy ngẫm: không nhất thiết phải quyết định mọi thứ thay cho người sẽ sống trong ngôi nhà.

Tất nhiên, mỗi mô hình phù hợp với một bối cảnh riêng. Với căn hộ đô thị, việc thay đổi kết cấu thường có nhiều giới hạn hơn. Tuy nhiên, tinh thần thiết kế vẫn có thể bắt đầu từ những điều nhỏ: một căn phòng có thể sử dụng cho nhiều mục đích, hạ tầng thuận tiện nâng cấp hay cách bố trí giúp việc cải tạo sau này ít tốn kém hơn.

Điểm đặc sắc nằm ở ý cuối cùng "sự chưa hoàn thiện". Những dự án được nhắc đến trong nghiên cứu, như mô hình nhà ở “phát triển dần” của văn phòng Elemental (Chile) hay khu nhà ở Aranya của kiến trúc sư B.V. Doshi (Ấn Độ), đều cho thấy một điều: không phải mọi thứ đều cần được quyết định từ ngày đầu tiên. Đôi khi, một thiết kế tốt là thiết kế biết để lại đúng những khoảng trống cần thiết cho tương lai.

Dù được phát triển trong những bối cảnh khác biệt so với một căn hộ tại Hà Nội, hai dự án vẫn gợi mở một nguyên tắc có giá trị rộng hơn: thiết kế cần xác định rõ những yếu tố cốt lõi phải được hoàn thiện ngay từ đầu, đồng thời dành không gian cho những điều chỉnh cần thiết trong tương lai.

3. Bài học từ Nhật Bản - Giữ lại “Bộ xương” thay mới “Da thịt”

Ý tưởng về một ngôi nhà “biết đổi” không mới. Từ đầu thập niên 1960, kiến trúc sư người Hà Lan N. John Habraken đã đề xuất cách làm nhà mà sau này được gọi là Open Building, tạm hiểu là “nhà mở”. Theo ông, một công trình nên được tách thành hai lớp:

- Phần khung (support): kết cấu chịu lực và hạ tầng chung, được xây để bền vững qua nhiều thế hệ.

- Phần "lấp đầy"(infill): vách ngăn, nội thất, hệ thống kỹ thuật bên trong mỗi căn hộ, có thể thay đổi theo nhu cầu riêng của từng gia đình.

Tòa nhà NEXT 21tại trung tâm Osaka - Nhật Bản 

Một trong những minh chứng rõ nét nhất cho tư duy này là NEXT21, tòa chung cư thử nghiệm do công ty Osaka Gas khởi xướng tại trung tâm Osaka (Nhật Bản). Hoàn thành năm 1993, tòa nhà gồm 18 căn hộ do 13 kiến trúc sư khác nhau thiết kế, tất cả cùng nằm trên một hệ khung chung.

Điều đáng chú ý không nằm ở ngày khánh thành, mà ở hơn ba mươi năm sau đó. Các căn hộ của NEXT21 vẫn liên tục được cải tạo để thử nghiệm những lối sống mới, mà không cần phá dỡ công trình. Từ năm 2020, tòa nhà bước vào một giai đoạn thử nghiệm mới, hướng tới hình mẫu chung cư cho khoảng năm 2030. Một căn hộ rộng 83 m² được cải tạo thành “LINKED HOUSE”, dành cho người sống một mình, nhóm cư dân vốn chưa được chú trọng trong các thiết kế nhà ở truyền thống.

NEXT21 cho thấy một điều giản dị: khi phần “xương sống” của công trình đủ vững và đủ mở, ngôi nhà có thể lớn lên cùng con người, thay vì bị bỏ lại phía sau.  

4. Để một căn hộ luôn phù hợp với cuộc sống đổi thay

Không phải tòa nhà nào cũng cần trở thành một “phòng thí nghiệm” như NEXT21. Với một căn hộ thông thường, tư duy thiết kế cho tương lai thường "ẩn nấp" trong những tính toán nhỏ ngay từ đầu, ở những chi tiết người ở có thể chưa nhận ra, nhưng sẽ thấy được giá trị khi nhu cầu sống thay đổi:

- Mặt bằng linh hoạt: Hạn chế tường chịu lực bên trong căn hộ để vách ngăn có thể dời đi. Phòng làm việc hôm nay có thể thành phòng của con, rồi sau nữa thành phòng cho ông bà.

- Hạ tầng có sự tính toán trước một bước: Đó có thể là vị trí ổ cắm được tính toán hợp lý, hệ thống mạng ổn định hay hạ tầng điện được dự phòng để thuận tiện nâng cấp, lắp đặt trạm sạc xe điện và bổ sung thiết bị thông minh về sau mà không phải đục phá tường.

- Bước chân êm ái cho mọi lứa tuổi: Đôi khi, chỉ cần một khoảng không rộng rãi hơn một chút, hoặc một căn phòng có thể đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, vừa là chỗ để đôi vợ chồng trẻ làm việc hôm nay nhưng đồng thời cũng có thể là phòng của những đứa trẻ trong tương lai. Những không gian như vậy tạo thêm lựa chọn khi nhu cầu thay đổi, ngay cả khi chưa thể biết trước sẽ cần gì trong tương lai.

- Một chút "dư giả" trong không gian: Một góc nhỏ thênh thang hơn tiêu chuẩn "vừa đủ", một khoảng không gian dành cho những điều chưa tới, đó chính là cách đầu tư tối ưu nhất cho những gì không biết trước ở tương lai.

Những "nét cọ" này tô vẽ thêm sự phô trương của ngôi nhà mà đơn giản chúng giúp không gian sống dễ điều chỉnh, để ngôi nhà có thể thay đổi cùng gia chủ mà không cần bắt đầu lại từ đầu.

5. Hoàn thiện những gì cần thiết, để ngỏ những gì chưa biết

Thiết kế cho tương lai không đồng nghĩa với việc phải chuẩn bị sẵn cho mọi kịch bản có thể xảy ra. Những giải pháp tăng tính linh hoạt thường đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu cao hơn, trong khi việc cố gắng đáp ứng quá nhiều khả năng có thể khiến ngôi nhà trở nên tốn kém và phức tạp không cần thiết. Điều quan trọng là xác định đúng thứ tự ưu tiên: đầu tư vào những hạng mục khó thay đổi về sau như kết cấu, hệ thống kỹ thuật và tổ chức giao thông trong nhà; đồng thời tạo điều kiện để những yếu tố dễ điều chỉnh có thể thay đổi theo nhu cầu thực tế của người ở.

Hãy hình dung một căn hộ được sử dụng ở tuổi 30, tuổi 40 và tuổi 55, ở mỗi giai đoạn thể chất và nhu cầu của cuộc sống đã có thể khác đi rất nhiều, không một thiết kế nào có thể dự đoán chính xác mọi thay đổi trong cuộc sống của mỗi người. Tuy nhiên, một ngôi nhà được tính toán cho đường dài cần có khả năng thích ứng với những thay đổi ấy, cả về không gian vật lý lẫn cách tổ chức công năng, để tiếp tục đáp ứng nhu cầu sống qua từng giai đoạn.

Gia đình và công nghệ là hai trong ba yếu tố có thể làm thay đổi cách chúng ta sử dụng không gian sống. Yếu tố còn lại đến từ môi trường bên ngoài: khí hậu. Mùa hè Hà Nội ngày càng khắc nghiệt, trong khi những đợt mưa lớn với lượng mưa lên tới hàng trăm milimét trong một ngày đặt ra những thách thức ngày càng rõ rệt đối với môi trường đô thị. Một công trình được thiết kế hôm nay sẽ còn hiện diện trong điều kiện khí hậu của những thập kỷ tới, có thể là năm 2050 hay 2070 – khi các điều kiện môi trường có thể khác đáng kể so với thời điểm công trình được quy hoạch và xây dựng.

Trong Kỳ 2, chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu cách tư duy thiết kế nhà ở đang chuyển dịch để thích ứng với những biến đổi của khí hậu, hướng tới giá trị sử dụng bền vững trong dài hạn.

Về Series: The New Standards of Living Khi tuổi thọ, công nghệ, cấu trúc gia đình và kỳ vọng về chất lượng sống cùng thay đổi, những chuẩn mực dành cho môi trường sống cũng đang được định nghĩa lại. Với series The New Standards of Living, OSI Holdings mời bạn cùng nhìn sâu hơn vào những xu hướng đang định hình tương lai của bất động sản nhà ở - từ Healthspan, Future-proofing Design, Inclusive & All-ages Living, Wellness Living đến Environmental Standards và cách những tư duy ấy được chuyển hóa thành những không gian sống mang giá trị bền lâu.